Oorlog, extreem weer, desinformatie of een langdurige stroomstoring: er zijn verschillende crises waarop we ons als samenleving kunnen voorbereiden. Daarbij denken we dan vaak als eerste aan een noodpakket. Ook proberen we belangrijke voorzieningen, zoals stroom en internet, te beschermen. Maar minstens zo belangrijk zijn de mensen om ons heen.
Beeld: © Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid
Campagnebeeld Denk vooruit
Het is ontzettend belangrijk je daarvan bewust te zijn, stellen majoor Jeanette de Weert, docent landoptreden en onderzoeker, en Mark Levels, hoogleraar civiel-militaire interactie, tijdens de Landelijke opening van de Week tegen Eenzaamheid op 23 september 2026 in Gooiland Hilversum. Als buurtbewoners elkaar kennen, weten zij wie hulp nodig heeft en wat ze voor elkaar kunnen betekenen. Dat is extra belangrijk voor mensen met een klein sociaal netwerk.
Als je denkt aan weerbaarheid denk je misschien al snel aan het versterken van de krijgsmacht, het beschermen tegen cyberaanvallen of het voorkomen van stroomstoringen. Maar weerbaarheid gaat niet alleen over systemen en voorzieningen. Jeanette de Weert ziet ook bij Defensie dat juist aandacht voor een samenleving waarin mensen naar elkaar omkijken belangrijk is. “Weerbaarheid raakt alle domeinen van de samenleving. Het gaat ook over de kracht van mensen en de manier waarop zij elkaar kunnen helpen.”
Voorbereiden op een crisis
Een belangrijk onderdeel van weerbaarheid is maatschappelijke bewustwording. “Veel mensen vinden de gedachte aan een crisis eng en denken daardoor niet verder na over hoe je je kunt voorbereiden”, zegt Mark Levels. “Maar onderzoek laat ook zien dat je weerbaarder kunt worden door ervaring op te doen en te oefenen. Ook al is een crisis onvoorspelbaar en weet je nooit hoe je gaat reageren. Het doel van bewustwording is niet om paniek te zaaien, maar juist om te begrijpen wat de risico’s zijn, wat je kunt doen in een crisissituatie en op die manier mensen geruststellen.”
Levels noemt daarbij ook het weerbaarder maken van huishoudens, mediageletterdheid en het versterken van psychologische weerbaarheid. Dan kun je denken aan het informatieboekje dat iedereen in de brievenbus kreeg om je voor te bereiden op een noodsituatie, lessen waarin kinderen leren om kritisch na te denken over nieuwsinformatie en -bronnen, en trainingen voor bepaalde situaties zodat mensen weten wat ze moeten doen als bijvoorbeeld de stroom uitvalt. “Maar de basis hierbij is sociale cohesie”, zegt Levels. “Dat betekent dat mensen zich met elkaar verbonden voelen. Ze kennen en helpen elkaar, vertrouwen elkaar en voelen zich samen verantwoordelijk voor hun buurt of groep.”
Wat kunnen mensen zelf doen
Het voordeel van elkaar kennen, is dat je weet wat je aan elkaar hebt. De Weert: “Als kinderen bijvoorbeeld niet naar school kunnen gaan, maar je weet wel van de achterbuurman dat hij leraar is, kan hij de kinderen in de buurt opvangen en ze lesgeven. Of buren die praktische hulp bieden bij het herstel van schade of boodschappen doen voor kwetsbare ouderen. In een crisis kunnen mensen elkaar beter helpen. Ook de meest kwetsbare mensen in de samenleving. Maar dat vertrouwen in elkaar bouw je niet op tijdens een crisis, maar juist in het dagelijkse leven. Daarin kunnen gemeenten veel betekenen.”
De overheid speelt zeker een rol in het zorgen voor kwetsbare groepen, volgens Levels. Daarom is ook vertrouwen in de overheid en organisaties een belangrijk onderdeel van maatschappelijke weerbaarheid. Maar hij wil vooral meegeven om na te denken over wat jij kunt doen. Vrij naar het boek Je bent niet de baas, maar je moet er wel iets mee: “Iedereen heeft talenten, dingen die je goed kunt, of dingen die je in huis hebt. Wat kan jouw rol zijn in jouw buurt? Dat hoeft helemaal niet groot te zijn. Uiteindelijk hoef je voor de meest goede dingen geen toestemming te vragen. Dat kun je gewoon doen.”